-चीना श्रेष्ठ
जेठ १७ काठमाडौं – खोटाङ जिल्लामा अवस्थित हलेसी महादेव मन्दिर नेपालको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा पर्यटनका दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण तीर्थस्थलका रूपमा परिचित छ। हिन्दु, बौद्ध तथा किराँत धर्मावलम्बीहरूको साझा आस्थाको केन्द्रका रूपमा स्थापित हलेसी धार्मिक सहिष्णुता, सांस्कृतिक विविधता र प्राकृतिक सौन्दर्यको अनुपम संगमका रूपमा समेत चिनिन्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा धार्मिक पर्यटनसँगै आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको आकर्षण बढ्दै जाँदा यो क्षेत्र सम्भावनायुक्त पर्यटन गन्तव्यका रूपमा थप स्थापित हुँदै गएको छ।
हलेसीको प्रमुख आकर्षणमध्ये यसको प्राकृतिक गुफा संरचना विशेष मानिन्छ। स्थानीय पर्यटन व्यवसायसँग आबद्ध गाइड राकेश परियारका अनुसार गुफाभित्र रहेको शिवलिङ्गलाई भगवान शिवको स्वरूपका रूपमा पूजा गरिन्छ। उनका अनुसार हलेसी धार्मिक दृष्टिले मात्र महत्वपूर्ण नभई यसको प्राकृतिक बनावट र रहस्यमय वातावरणले पनि पर्यटकलाई विशेष रूपमा आकर्षित गर्छ। गुफाभित्र प्रवेश गर्दा अनुभव हुने शान्त वातावरण, ढुंगाका प्राकृतिक आकृति तथा ऐतिहासिक महत्वले आगन्तुकहरूलाई आध्यात्मिक अनुभूति दिलाउने विश्वास गरिन्छ।
हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले हलेसीलाई भगवान शिवसँग सम्बन्धित पवित्र तीर्थस्थलका रूपमा मान्दै आएका छन् भने बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले यसलाई गुरु रिम्पोछे (पद्मसम्भव) सँग जोडेर श्रद्धा व्यक्त गर्छन्। त्यसैगरी किराँत समुदायले पनि यस क्षेत्रलाई आफ्नो धार्मिक तथा सांस्कृतिक इतिहाससँग जोडिएको पवित्र भूमिका रूपमा लिने गरेका छन्। यही बहुधार्मिक महत्वका कारण हलेसीलाई धार्मिक सद्भावको प्रतीकस्थलका रूपमा समेत व्याख्या गरिन्छ।
प्रत्येक वर्ष विशेषगरी महाशिवरात्रि, बालाचतुर्दशी तथा अन्य पर्वका अवसरमा हलेसी क्षेत्रमा ठूलो धार्मिक मेला लाग्ने गर्छ। यस अवधिमा देशका विभिन्न जिल्लासहित भारतलगायत छिमेकी क्षेत्रबाट समेत हजारौँ भक्तजन पुग्ने गरेका छन्। तीर्थयात्रीहरूको चहलपहलले स्थानीय होटल, यातायात, पसल, कृषि उत्पादन तथा साना व्यवसायमा प्रत्यक्ष आर्थिक प्रभाव पार्ने गरेको स्थानीयवासी बताउँछन्। यसले धार्मिक पर्यटन स्थानीय अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्ने सम्भावना पनि देखाएको छ।
राजधानी काठमाडौंबाट हलेसी पुग्न विभिन्न मार्ग प्रयोग गर्न सकिन्छ, जसले यस क्षेत्रको पहुँचलाई थप सहज बनाएको छ। सामान्यतया काठमाडौं–भक्तपुर–धुलिखेल हुँदै बीपी राजमार्गमार्फत सिन्धुली र गाईघाट हुँदै हलेसी पुग्ने मार्ग धेरै प्रयोग हुने गर्छ। यस मार्गमा यात्रा गर्दा मध्यपहाडी भू–दृश्य, नदी, वन र पहाडी बस्तीहरूको मनोरम दृश्य अवलोकन गर्न सकिन्छ।
त्यसैगरी हलेसीमा अर्को महत्वपूर्ण पहुँचमार्ग ओखलढुंगा हुँदै पनि रहेको छ। काठमाडौंबाट खुर्कोट हुँदै ओखलढुंगा पुगेर त्यहाँबाट हलेसी प्रवेश गर्न सकिन्छ। यस अर्थमा हलेसी केवल खोटाङ जिल्लाभित्र सीमित गन्तव्य नभई उदयपुर र ओखलढुंगा जिल्लासँग जोडिएको बहुपहुँचयुक्त धार्मिक तथा पर्यटन केन्द्रका रूपमा विकास भइरहेको छ। यात्रुहरूले उदयपुर वा ओखलढुंगाको मार्ग प्रयोग गरी सहज रूपमा हलेसी पुग्न सक्ने भएकाले यसको पर्यटन सम्भावना अझ विस्तार हुँदै गएको देखिन्छ।
यद्यपि, पर्यटकको संख्या बढ्दै जाँदा पूर्वाधार विकासको आवश्यकता पनि स्पष्ट रूपमा देखिएको छ। स्थानीय पर्यटनकर्मीहरूका अनुसार सडक स्तरोन्नति, गुणस्तरीय आवास, विश्रामस्थल, सूचना केन्द्र, सरसफाइ तथा डिजिटल सूचना प्रणालीलाई अझ प्रभावकारी बनाउन सके हलेसीलाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरको धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटन गन्तव्यका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। विशेषगरी विदेशी पर्यटकलाई लक्षित बहुभाषिक सूचना सामग्री तथा सुरक्षित यात्राको व्यवस्था आवश्यक रहेको उनीहरूको भनाइ छ।
हलेसी महादेव मन्दिर केवल धार्मिक आस्थाको केन्द्र मात्र नभई नेपालको बहुसांस्कृतिक पहिचान, प्राकृतिक सम्पदा र पर्यटन सम्भावनाको सशक्त प्रतीक पनि हो। धार्मिक सहिष्णुता, सांस्कृतिक विविधता, प्राकृतिक गुफा र ऐतिहासिक महत्वको समिश्रणले हलेसीलाई नेपालकै विशिष्ट गन्तव्यका रूपमा स्थापित गरेको छ। उचित संरक्षण, दीर्घकालीन योजना र प्रभावकारी पूर्वाधार विकासमार्फत यस क्षेत्रलाई अझ आकर्षक, व्यवस्थित र विश्वसामु परिचित पर्यटन केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने अपेक्षा स्थानीयवासी, पर्यटन व्यवसायी तथा भक्तजनले गरेका छन्।
प्रशिक्षार्थी पत्रकार
